بررسی دلایل و راههای پیشگیری
پوسیدگی دندانهای شیری یکی از مشکلات شایع دوران کودکی است و گاهی حتی مدت کوتاهی پس از رویش دندانها شروع میشود. بعضی والدین تصور میکنند چون دندانهای شیری موقتی هستند، پوسیدگی آنها اهمیت زیادی ندارد؛ اما پوسیدگی درماننشده میتواند باعث درد، عفونت، اختلال در غذا خوردن و مشکلاتی در روند رشد و سلامت دهان کودک شود.
پوسیدگی زودرس دندانهای شیری معمولاً فقط به یک عامل مربوط نیست. نوع تغذیه، تعداد دفعات مصرف مواد شیرین، رعایت بهداشت دهان، میزان تماس دندان با فلوراید، وضعیت بزاق و مراجعه دیرهنگام به دندانپزشک همگی میتوانند در ایجاد یا پیشرفت پوسیدگی نقش داشته باشند.
در این مقاله بررسی میکنیم چرا بعضی از کودکان در سنین پایین دچار پوسیدگی دندانهای شیری میشوند و والدین چگونه میتوانند احتمال آن را کاهش دهند.
پوسیدگی زودرس دندان شیری چیست؟
وقتی پوسیدگی در سالهای ابتدایی زندگی ایجاد شود و چند دندان شیری را درگیر کند، از اصطلاح پوسیدگی زودرس دوران کودکی یا Early Childhood Caries استفاده میشود.
پوسیدگی زمانی اتفاق میافتد که باکتریهای موجود در محیط دهان از قندها و کربوهیدراتهای قابل تخمیر استفاده کرده و اسید تولید میکنند. تکرار این حملات اسیدی میتواند مواد معدنی مینای دندان را از بین ببرد و بهمرور باعث ایجاد حفره شود.
بنابراین پوسیدگی فقط به این معنی نیست که کودک «زیاد شیرینی میخورد»؛ بلکه دفعات تماس دندان با قند، بهداشت دهان، فلوراید و مدت زمان قرار گرفتن دندان در معرض عوامل پوسیدگیزا نیز اهمیت دارند.
مهمترین علت پوسیدگی زودرس دندانهای شیری
۱. مصرف مکرر خوراکیها و نوشیدنیهای شیرین
یکی از مهمترین عوامل افزایش خطر پوسیدگی، تکرار مصرف قند در طول روز است.
شکلات، بیسکویت، کیک، آبمیوههای شیرین، نوشیدنیهای شیرین و حتی بعضی میانوعدههای حاوی قند افزوده میتوانند محیط مناسبی برای فعالیت باکتریهای پوسیدگیزا ایجاد کنند.
موضوع فقط مقدار شیرینی نیست؛ دفعات مصرف نیز اهمیت زیادی دارد. اگر کودک در طول روز بارها نوشیدنی یا خوراکی شیرین مصرف کند، دندانها بارها در معرض حمله اسیدی قرار میگیرند.
۲. خوابیدن کودک با شیشه شیر یا نوشیدنی شیرین
یکی دیگر از عوامل مهم، قرار گرفتن طولانیمدت دندانها در تماس با شیر یا نوشیدنیهای حاوی قند، بهخصوص هنگام خواب است.
در زمان خواب، جریان بزاق کاهش پیدا میکند و در نتیجه یکی از مکانیسمهای طبیعی محافظت از دندان ضعیفتر میشود. اگر دندانها برای مدت طولانی در معرض مواد قندی قرار بگیرند، خطر پوسیدگی افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل متخصصان دندانپزشکی کودکان بر اصلاح عادات تغذیهای و جلوگیری از تماس مکرر دندان با نوشیدنیهای شیرین تأکید دارند.
۳. شروع دیرهنگام مسواک زدن
برخی والدین تصور میکنند باید تا زمانی که تعداد زیادی از دندانهای کودک رویش پیدا کند، مسواک زدن را شروع کنند.
در حالی که مراقبت از دهان باید از همان ابتدای زندگی آغاز شود و با رویش اولین دندان، مسواک زدن به شکل مناسب شروع شود.
طبق توصیه CDC، پس از رویش دندانها باید دندانهای کودک بهطور منظم تمیز شوند و برای کودکان، استفاده صحیح از خمیردندان حاوی فلوراید اهمیت دارد.
۴. استفاده نادرست از خمیردندان فلورایددار
فلوراید یکی از مهمترین عوامل محافظت از دندان در برابر پوسیدگی است. فلوراید میتواند به بازسازی مواد معدنی از دسترفته مینای دندان کمک کرده و مقاومت آن را در برابر حملات اسیدی افزایش دهد.
AAPD نیز مسواک زدن دو بار در روز با مقدار مناسب خمیردندان فلورایددار را یکی از روشهای مؤثر پیشگیری از پوسیدگی میداند.
با این حال، مقدار خمیردندان باید متناسب با سن کودک باشد و والدین باید در سنین پایین بر نحوه مسواک زدن کودک نظارت داشته باشند.
۵. مسواک زدن ناقص یا بدون نظارت والدین
کودکان کمسن معمولاً هنوز مهارت کافی برای تمیز کردن تمام سطوح دندانها ندارند.
ممکن است کودک تصور کند بهخوبی مسواک زده، اما بخشهایی مانند دندانهای عقبی، سطح داخلی دندانها یا محل اتصال دندان و لثه همچنان تمیز نشده باشند.
به همین دلیل، کمک یا نظارت والدین در سالهای ابتدایی اهمیت زیادی دارد.
۶. مصرف زیاد آبمیوه و نوشیدنیهای شیرین
گاهی والدین آبمیوه را جایگزین نوشابه یا سایر نوشیدنیهای شیرین میکنند و تصور میکنند گزینهای کاملاً بیخطر برای دندان کودک است.
اما مصرف مکرر نوشیدنیهای شیرین میتواند خطر پوسیدگی را افزایش دهد. AAPD توصیه میکند مصرف نوشیدنیها و خوراکیهای دارای قند افزوده در سالهای ابتدایی زندگی محدود شود و آب ساده، بهخصوص آب فلورایددار در مناطقی که چنین آبی در دسترس است، گزینه مناسبی برای رفع تشنگی باشد.
۷. کمبود فلوراید
فلوراید به محافظت از مینای دندان کمک میکند و میتواند روند از دست رفتن مواد معدنی دندان را کاهش دهد.
کودکی که در معرض کافی و مناسب فلوراید قرار ندارد، ممکن است در مقایسه با کودکی که از روشهای مناسب فلوراید استفاده میکند، خطر بیشتری برای پوسیدگی داشته باشد.
با این حال، مقدار و روش دریافت فلوراید باید با توجه به سن کودک، شرایط دندانها و میزان فلوراید موجود در آب مصرفی تعیین شود و در موارد خاص بهتر است دندانپزشک کودک تصمیمگیری کند.
۸. مراجعه دیرهنگام به دندانپزشک کودکان
یکی از اشتباهات رایج این است که والدین اولین مراجعه کودک را به زمانی موکول میکنند که دندان درد یا پوسیدگی واضح ایجاد شده باشد.
اما هدف از مراجعه زودهنگام، فقط درمان پوسیدگی نیست؛ دندانپزشک میتواند عوامل خطر را شناسایی کرده و قبل از ایجاد مشکلات جدی، درباره تغذیه، بهداشت دهان، فلوراید و عادات کودک به والدین آموزش دهد.
AAPD توصیه میکند اولین مراجعه دندانپزشکی حداکثر تا ۱۲ ماهگی یا حداکثر ۶ ماه پس از رویش اولین دندان انجام شود.
آیا پوسیدگی دندان شیری اهمیت دارد؟
بله. موقتی بودن دندانهای شیری به معنی بیاهمیت بودن آنها نیست.
پوسیدگی درماننشده میتواند باعث درد و عفونت شود و حتی روی غذا خوردن، صحبت کردن، بازی و یادگیری کودک تأثیر بگذارد.
از طرف دیگر، کودکانی که در سنین پایین پوسیدگی زیادی دارند، ممکن است در آینده نیز در معرض خطر بالاتری برای پوسیدگی دندانهای دائمی قرار بگیرند.
بنابراین مراقبت از دندانهای شیری در واقع بخشی از مراقبت از سلامت دهان کودک در سالهای بعد است.
چگونه از پوسیدگی زودرس دندانهای شیری جلوگیری کنیم؟
برای کاهش احتمال پوسیدگی میتوان چند اصل ساده را در برنامه روزانه کودک قرار داد:
- از زمان رویش اولین دندان، مراقبت منظم از دندانها را آغاز کنید.
- دندانهای کودک را روزی دو بار تمیز کنید.
- از خمیردندان حاوی فلوراید متناسب با سن کودک استفاده کنید.
- مصرف مکرر خوراکیها و نوشیدنیهای شیرین را کاهش دهید.
- آب را به عنوان نوشیدنی اصلی کودک در نظر بگیرید.
- کودک را با شیشه حاوی نوشیدنی شیرین به خواب نبرید.
- در سنین پایین، هنگام مسواک زدن کودک نظارت والدین را جدی بگیرید.
- برای ارزیابی خطر پوسیدگی و دریافت توصیههای اختصاصی، معاینه منظم دندانپزشکی داشته باشید.
- در صورت توصیه دندانپزشک، از روشهای پیشگیرانه مانند فلورایدتراپی استفاده کنید.
فلورایدتراپی حرفهای میتواند در کودکان در معرض خطر، نقش مهمی در کاهش پوسیدگی داشته باشد. CDC گزارش میکند که وارنیش فلوراید میتواند حدود یکسوم پوسیدگیهای دندانهای شیری را کاهش دهد.
چه زمانی باید کودک را به دندانپزشک ببریم؟
اگر روی دندان کودک لکههای سفید، زرد یا قهوهای مشاهده کردید، بهتر است منتظر ایجاد درد نمانید.
همچنین وجود هرکدام از موارد زیر میتواند دلیل مناسبی برای مراجعه به دندانپزشک کودکان باشد:
- مشاهده لکه یا سوراخ روی دندان
- حساسیت کودک هنگام خوردن غذا
- بوی نامطبوع مداوم دهان
- درد دندان
- تورم لثه
- تغییر رنگ قابل توجه دندان
- سابقه پوسیدگی متعدد در کودک
تشخیص زودهنگام میتواند امکان استفاده از روشهای سادهتر و محافظهکارانهتر را فراهم کند و از پیشرفت پوسیدگی جلوگیری کند.
جمعبندی
علت پوسیدگی زودرس دندانهای شیری معمولاً ترکیبی از عوامل مختلف است؛ از مصرف مکرر قند و نوشیدنیهای شیرین گرفته تا بهداشت نامناسب دهان، دریافت ناکافی فلوراید، عادات تغذیهای و مراجعه دیرهنگام به دندانپزشک.
خبر خوب این است که بخش زیادی از این عوامل قابل کنترل هستند.
با شروع مراقبت از دهان از دوران نوزادی، مسواک زدن منظم با مقدار مناسب خمیردندان فلورایددار، کاهش دفعات مصرف خوراکیهای شیرین و مراجعه زودهنگام به دندانپزشک کودکان میتوان خطر پوسیدگی را تا حد زیادی کاهش داد.
دندانهای شیری موقتی هستند، اما مراقبت از آنها موقتی نیست.
سوالات متداول
آیا دندانهای شیری هم به اندازه دندانهای دائمی مهم هستند؟
بله. دندانهای شیری در جویدن، تکلم و حفظ فضای مناسب برای دندانهای دائمی نقش دارند و پوسیدگی درماننشده آنها میتواند برای کودک مشکل ایجاد کند.
چرا دندان کودک من با وجود مسواک زدن پوسیده شده است؟
مسواک زدن فقط یکی از عوامل پیشگیری است. تعداد دفعات مصرف قند، نوع تغذیه، فلوراید، وضعیت بزاق، سابقه پوسیدگی و عوامل فردی نیز در خطر پوسیدگی نقش دارند.
آیا شیر باعث پوسیدگی دندان کودک میشود؟
شیر بهتنهایی را نمیتوان تنها علت پوسیدگی دانست؛ اما قرار گرفتن مکرر دندانها در معرض نوشیدنیهای حاوی قند، بهخصوص در زمان خواب یا به شکل مداوم، میتواند خطر پوسیدگی را افزایش دهد.
از چه زمانی باید مراقبت از دندان کودک را شروع کنیم؟
- مراقبت از دهان از دوران نوزادی اهمیت دارد و با رویش اولین دندان، مسواک زدن باید آغاز شود. همچنین توصیه میشود اولین مراجعه دندانپزشکی تا یکسالگی انجام شود.